ماڵێک لە تەنیشت خۆتەوە- ئەنوەر ھوژەبری

2-2

(4)

ره‌زا به‌راهه‌نی ره‌خنه‌گرو تیۆریسیه‌نی ئێرانی كه‌ بۆچوونه‌كانی سه‌باره‌ت به‌شیعر له‌ئاستی جیهانیدا پشتی پێ ده‌به‌سترێت، بڕێك له‌تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شیعری سه‌ركه‌وتوو به‌مشێوه‌یه‌ باسده‌كات:

له‌زمانی باو ده‌رچوون به‌شێوه‌یه‌كی زیره‌كانه‌و شاره‌زابوون له‌تواناییه‌كانی زمان و مه‌ودا دروستكردن له‌زمانی پێوه‌رو ئاخافتن-دۆزینه‌وه‌ی توێژه‌ ونبووه‌كانی زمان و مانا به‌مه‌به‌ستی دروستكردنی مانای نوێ و قووڵكردنه‌وه‌ی مانا، واته‌ سه‌رقاڵكردنی خوێنه‌ر بۆ دۆزینه‌وه‌ی مانا شاردراوه‌كان له‌توێژه‌ زمانییه‌كاندا. به‌وته‌یه‌كی تر نابێ شیعر به‌ڕسته‌ی وا بنووسرێت كه‌ یه‌ك مانای دیاربدات به‌ده‌ست خوێنه‌ره‌وه‌و ده‌بێ رسته‌كان به‌شێوه‌یه‌ك دابڕێژرێن كه‌ خوێنه‌ر بتوانێت راڤه‌یان له‌سه‌ربكات و (تاویل)ی زیاتر له‌هه‌ڵێنجانی یه‌ك تاكه‌ مانای دیار هه‌ڵبگرێت.

به‌راهه‌نی هه‌روه‌ها شیعر به‌چڕترین و كورتترین (گوشراوترین) پێكهاته‌ی زمانی ده‌زانێت، به‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ڕووی به‌كارهێنانی وشه‌و ماناسازییه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ چڕ بێت كه‌ چیتر نه‌توانرێت یه‌ك وشه‌ی لێ ده‌ربهاوێژرێت و له‌هه‌مانكاتدا ماناو مه‌به‌ستی زۆر بداته‌ ده‌ست و خوێنه‌ر بتوانێت شێكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات.

بۆ ئه‌وه‌ی بزانین تایبه‌تمه‌ندییه‌كی وا له‌نووسینه‌كه‌ی خاتوو حه‌یاتدا هه‌یه‌ كۆپله‌یه‌كی هه‌ڵده‌بژێرین:

سور سور ده‌بم،

هه‌تا ڕه‌نگی لێوم پێویستی به‌سوراو نابێ،

ئه‌و پیاوێكه‌ سه‌ما له‌سه‌ر سه‌هۆڵی سینه‌م ده‌كا

په‌ڕه‌ په‌ڕه‌م موتوربه‌ی ماچ ده‌كا،

له‌ له‌زه‌تی باوه‌شی ئه‌و

وه‌كو عودیك، ئامێزی داگیر ده‌كه‌م

پڕی ده‌كه‌م، له‌سۆناتای گه‌رم

گه‌رمتر له‌ڕه‌نگی قاوه‌ی چاوه‌كانی

هیچ قاوه‌گرێك نه‌یتوانیوه‌ بیخوێنێته‌وه‌،

ئه‌و هێشتا هه‌ر سه‌ما ده‌كا

ئیبلیسانه‌ مه‌چه‌كم ده‌گرێ

ده‌مباته‌ ژێر نه‌رمه‌ بارانه‌كه‌

به‌ شه‌سته‌ بارانی ماچ،

هه‌موو گیانم ده‌شواته‌وه‌

ئه‌م كۆپله‌یه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هیچ رووداوێكی زمانیی تێدا نییه‌، پێكهاته‌یه‌كی گێڕانه‌وه‌یی (راپۆرت ئاسای هه‌یه‌)و په‌یتا په‌یتا هه‌واڵێك ده‌داته‌ خوێنه‌ر، خوێنه‌ر ناتوانێ راڤه‌ی زیاتری له‌سه‌ر بكات و رازی ده‌بێت به‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ڕواڵه‌ت و ناوه‌ڕۆكی وشه‌كاندا ده‌یبینێت. ته‌نیا تایبه‌تمه‌ندییه‌ك كه‌ له‌م دێڕانه‌دا ده‌بینرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ستێك خزێنراوه‌ته‌ ناو وشه‌كانه‌وه‌. ئه‌و هاوته‌نیشتكردنی وشانه‌ كه‌ بۆ فۆرمدان به‌شیعر لای فۆرمالیسته‌كان به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی باسی لێكراوه‌و لایه‌نێكی جوانی ناسانه‌ ده‌دات به‌شێوه‌ی ده‌ربڕین و بازدان به‌سه‌ر پێوه‌ره‌كانی رێزمانی باودا له‌مدێڕانه‌دا نابینرێن.

عه‌لی بابا چاهی شاعیری ناودارو لێكۆڵه‌رو ره‌خنه‌گری ئه‌مڕۆی ئێران ده‌ڵێت: ئیداره‌كردن و ئه‌ندازیارانه‌ داڕشتنی وشه‌ له‌دێڕدا ده‌بێته‌ هۆی خووڵقاندنی فره‌مانایی و هه‌روه‌ها هاوته‌نیشتكردنی وشه‌كان ده‌بێته‌ هۆی نه‌رمكردنی زمان، مۆسیقی و ریتم دروستكردن و دیارخستنی سه‌مفۆنییه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ دروستكردنی مانادا (بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ناوه‌ڕۆك) لایه‌نی جوانی ناسانه‌ی شیعره‌كه‌ به‌هێز ده‌كات و رواڵه‌ت به‌پێی ناوه‌ۆك جوانترو رازاوه‌تر ده‌كات.

ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ش له‌نووسراوه‌كه‌ی خاتوو حه‌یاتدا به‌دێ ناكرێت.

هارموونیی دیارده‌كان له‌پێگه‌یاندنی ماناو فۆرمدا به‌هۆی تواناییه‌ زمانییه‌كانه‌وه‌، به‌دۆزینه‌وه‌ی پێوه‌ندیی نێوان دال و مه‌دلوول و رێكخستنی وشه‌كان دروستده‌كرێت، با بزانین له‌م به‌شه‌ی شیعره‌كه‌دا ئه‌وه‌ ده‌بینین:

وه‌ك كۆتر بازێكی شاره‌زا،

له‌ته‌نیشت مناره‌ی بێداریمدا،

ده‌سته‌كانی لێك ئه‌خشێنێ

چه‌پڵه‌یه‌ك لێده‌دا،

ئاوازێكی جاویدانی دروست ده‌كات

تا منی ته‌ره‌ له‌ قه‌فه‌زی زێڕین،

بباته‌وه‌ بۆ قه‌فه‌زه‌ سه‌رابیه‌كه‌ی خۆی،

بۆ هه‌تایه‌ ئه‌م باڵداره‌ سركه‌،

له‌سه‌ر شانی بنیشێته‌وه‌و،

ده‌سته‌ مۆی كا،

ئه‌و پیاوێكه‌ سه‌ما ده‌كا،

كاتێ شنه‌ی با شوێن ترپه‌ی

هه‌نگاوه‌كانی ده‌كه‌وێت،

نزیكتر ده‌بێته‌وه‌ له‌ 

باخه‌ بخورده‌كانی پرچم،

نووسه‌ری ئه‌م ده‌قه‌ رێك شته‌كانی وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌سروشتدا بینیوه‌ باسده‌كات و كه‌متر ده‌ستێوه‌ردانی خۆی تێدا ده‌بینین. له‌یه‌ك دوو شوێندا نه‌بێت كه‌ بڕێ وێنه‌ (تابلۆ)ی كۆن و پاته‌وه‌بوو داده‌نێت، له‌سه‌رله‌به‌ری ئه‌م كۆپله‌یه‌دا هیچی تازه‌ی له‌ڕووی ناوه‌ڕۆك و فۆرمه‌وه‌ نه‌كردووه‌: 

ئه‌و پیاوێكه‌ سه‌ما ده‌كا،

كاتێ شنه‌ی با شوێن ترپه‌ی

هه‌نگاوه‌كانی ده‌كه‌وێت،

ته‌نیا له‌م دوو دێڕه‌دا نه‌ختێ خه‌یاڵ دێته‌ ناو وشه‌كان- شنه‌ با شوێن ترپه‌ی... كه‌ دیسان ئه‌وه‌ش شتێكی تازه‌ نییه‌و ئه‌وه‌نده‌ لای شاعیرانی دیكه‌ به‌كاربراوه‌ به‌ته‌واوی سواوه‌و ده‌كرێ بڵێین هه‌ر چووه‌ته‌ ناو زمانی پێوه‌ره‌وه‌.

(5)

بابه‌تێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شیعر پێكهاته‌یه‌كی ئۆرگانیكه‌و ده‌بێت له‌ڕووی ماناو رواڵه‌ته‌وه‌ ئه‌ندامه‌كانی پێكه‌وه‌ گرێ درابن و نه‌توانرێ لێك جیابكرێنه‌وه‌ (بۆ جوان تێگه‌یشتن بڕواننه‌ باسێكی ئازاد حه‌مه‌ له‌سه‌ر شیعری ژه‌نڕاڵی پاییزی حه‌مه‌ عومه‌ر عوسمان له‌كتێبی ره‌هه‌ندی تێڕامان و جه‌سته‌ی وتاری رۆشنبیریی هاوچه‌رخ)دا، به‌ڵام ئه‌م ده‌قه‌ی خاتوو حه‌یات زیاتر وه‌كو كۆلاژێك ده‌چێت كه‌هه‌ندێ رسته‌و وێنه‌ هه‌ركامه‌یان له‌لایه‌ك وه‌رگیرابن و له‌ته‌نیشت یه‌ك دانرابن به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌هیچ شتێك پێكه‌وه‌ گرێ درابن.

جێگای دێڕه‌كانی ئه‌و كۆپله‌یه‌ی خواره‌وه‌م گۆڕیوه‌، به‌ڵام هیچ گۆڕانكارییه‌ك رووی نه‌داوه‌، به‌وته‌یه‌كی تر مانای گشتی تێك نه‌چووه‌ ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رایه‌ڵێك ماناو دێڕه‌كانی پێكه‌وه‌ گرێ نه‌داوه‌ و جێگۆڕكێ به‌ڕسته‌كان خه‌سار له‌پێكهاته‌ی شیعره‌كه‌ نادت. ئه‌مه‌ش خه‌سارێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ شیعری نوێ و سیسته‌مێكی یه‌كانگیری بۆ دیاری نه‌كراوه‌.

ئه‌و به‌رده‌وام، سه‌ما ده‌كا،

له‌نه‌سیمی سه‌مایه‌كدا،

به‌په‌نجه‌كانی زوڵفم شه‌ن و كه‌و ده‌كا،

به‌برژانگی، باوه‌شێنی نمه‌ عاره‌قی رووخسارم ده‌كا،

باڵه‌كانم له‌یه‌ك ده‌ده‌م، جوانی هه‌موو دونیا

له‌چاوه‌كانی ته‌ی ده‌كه‌م،

ئه‌و به‌رده‌وام، سه‌ما ده‌كا،

له‌نه‌سیمی سه‌مایه‌كدا،

به‌په‌نجه‌كانی زوڵفم شه‌ن و كه‌و ده‌كا،

ته‌نیا بابه‌تێك له‌م شیعره‌دا سه‌رنجی منی راكێشا، به‌ته‌وه‌ركردنی سێكس بوو له‌شیعره‌كه‌داكه‌ لای زۆر كه‌س به‌بوێری باسده‌كرێت. ته‌وه‌ری به‌رباس و ناوه‌ڕۆك له‌شیعردا چی بێت، ده‌بێ به‌زمانی شاعیرانه‌ ده‌ربڕ بكرێت كه‌چی ئه‌وه‌ش له‌م نووسراوه‌دا رووی نه‌داوه‌و به‌گشتی زمان له‌م نووسراوه‌دا زمانی شیعر نییه‌.

(6)

به‌سه‌رنجدان به‌و بابه‌ته‌ی وه‌ك ناوه‌ڕۆك بۆ ئه‌م شیعره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌، دیاره‌ خاوه‌نه‌كه‌ی نه‌یویستووه‌ وه‌كو شاعیرانی كلاسیك، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌كاندا بكات. چونكه‌ وه‌ك ژن ده‌ڕوانێته‌ دونیاو ده‌وروبه‌ری و هه‌ڵبژاردنی وشه‌كانیشی له‌دیدی ئافره‌تێكه‌وه‌ ئه‌نجامداوه‌، ئه‌مجوره‌ روانینه‌ش (نه‌ك هه‌ر له‌كۆندا نه‌بووبێت، به‌ڵام زۆر به‌ده‌گمه‌ن و به‌مشێوه‌ مۆدێڕنه‌ی ئێستا نه‌بووه‌و ئه‌گه‌ریش به‌شێوه‌یه‌كی كتوپڕی ئافره‌تێك هه‌ستی ئافره‌تانه‌ی ده‌ربڕیبێت هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی گشتبێژی و سنووردارو نزمی و رۆنه‌چووی شێوازی كلاسیكیی كۆنی پێوه‌یاره‌) ده‌چێته‌ بازنه‌ی روانینی نوێ، به‌وته‌یه‌كی تر شیعری مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ جیهانبینییه‌كی تاكی مۆدێرنی پێوه‌ دیاره‌. خوێنه‌ری به‌ڕێز ئاگاداری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌كردن به‌شێوه‌ی مۆدێرن له‌گه‌ڵ شیعردا ته‌نیا له‌كۆكردنه‌وه‌ی بڕێ وشه‌و دانانی چه‌ند تابلۆیه‌كی شیعریدا خۆ نابینێته‌وه‌، به‌ڵكو یه‌كه‌م كه‌ره‌سته‌ لێره‌دا به‌رجه‌سته‌كردنه‌وه‌ی زمانه‌و ئه‌وه‌ش جۆری به‌كارهێنانی زمان ئه‌و به‌رجه‌سته‌ییه‌ ده‌رده‌خات. له‌م نووسینه‌دا خوێنه‌ر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات كه‌ وشه‌كان به‌زۆری وه‌كو وشه‌یه‌كی ئاسایی به‌كاربراون و ده‌ورێكی ئه‌وتۆیان به‌بێ ئه‌و رسته‌یه‌ی تێیدان پێ نه‌دراوه‌، یان به‌وته‌یه‌كی تر ئه‌و كه‌سایه‌تی و ئیعتیبارو شكۆیه‌ی شیعری ئه‌مڕۆ ده‌یداته‌ وشه‌و ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و خاڵانه‌ی كه‌ شیعری ئه‌مڕۆو كۆنی پێ جیاده‌كرێته‌وه‌، لێره‌دا نه‌دراوه‌ته‌ وشه‌كان.

خاڵێكی دیكه‌ دیسان له‌سه‌ر زمان له‌م نووسینه‌دا ئه‌وه‌یه‌، بابه‌تێكی وه‌ك كێشمه‌كێشی ژن له‌گه‌ڵ خۆی و پیاوداو نزیككردنه‌وه‌ی ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌و ده‌ربازكردنی ژن له‌قه‌فه‌زو دروستكردنی ئه‌و یۆتۆپیایه‌ی كه‌ شاعیره‌كه‌ ویستوویه‌تی به‌پێكگه‌یاندنی هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌ دروستیبكات، دیسان بیرۆكه‌كه‌ی و جۆری بیر لێكردنه‌وه‌كه‌ی ده‌ركه‌وته‌ی سه‌رده‌می بیری مۆدێرنه‌و گونجاندنی له‌ناو شیعردا پێویستی لانیكه‌م به‌دوو كه‌ره‌سته‌ی به‌هێز هه‌یه‌: یه‌كه‌م زمانه‌ به‌و مانایه‌ی كه‌ زمانێكی ساكارو ده‌ستلێنه‌دراو و نائاشنا به‌جیهانبینی نوێ و چه‌مكه‌ مۆدێرنه‌كان ده‌ره‌قه‌تی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ نایه‌ت و بۆ داڕشتنی شیعرێك كه‌ بیه‌وێت چڕبێته‌وه‌ ناو ئه‌و بابه‌ت و مانا نوێیانه‌، پێویسته‌ شاعیر ته‌یار بێت به‌زمانێكی سیسته‌ماتیكی دامه‌زراوی چڕ، كه‌ ئه‌وه‌نده‌ گه‌مه‌ی به‌وشه‌كان كردبێت توانیبێتی مانا قووڵه‌كانی ئه‌مڕۆی رام و كه‌وی كردبێت و ده‌ركی به‌و ململانێ كۆمه‌ڵایه‌تی و جنسی و جیاوازییانه‌ كردبێت كه‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ له‌به‌ینی دووڕه‌گه‌زی مرۆڤدا له‌ئارادان تاكو بتوانێت به‌سه‌ریاندا بازبدات و خۆی له‌یۆتۆپیاكه‌یدا ببینێته‌وه‌. ئه‌م مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ زماندا له‌شیعره‌كه‌ی خاتوو حه‌یات په‌رخیدا به‌دی ناكرێت و رسته‌كان ئه‌وه‌نده‌ لاوازو داهێزراون كه‌ نه‌توانیویانه‌ به‌شاخی به‌رزی رواڵه‌ت و جوانكاریدا هه‌ڵزنێن، نه‌توانیویانه‌ رۆچن به‌ناو قووڵایی ماناو چه‌مكه‌كانداو نه‌ش توانیویانه‌ توێژی جۆراوجۆر بۆ شیعره‌كه‌ دروستبكه‌ن كه‌ خوێنه‌ر بۆ گه‌یشتن به‌گه‌وهه‌ری سه‌ره‌كیی ناوه‌وه‌ ئه‌و توێژانه‌ هه‌ڵبداته‌وه‌.

دووه‌م: ده‌رككردنی چه‌مك و مانا مۆدێرنه‌كان و گونجاندنیان له‌ناو ده‌قێكی شیعریدا، پێویستی به‌هاوسه‌نگكردنی فۆرم و ناوه‌ڕۆك هه‌یه‌. فۆرمێكی له‌ق و شیرازه‌ پژڕاو ناتوانێت ناوه‌ڕۆك و مانایه‌كی قووڵ و قورس ھهه‌ڵگرێت. زمانێك كه‌ ئه‌ونده‌ وه‌رد نه‌كرابێت و نه‌شێلرابێت كه‌ هه‌وێنی مانا تێیدا ته‌شه‌نای كردبێت و وه‌ك پۆ نه‌ته‌ندرابێته‌ تانی وشه‌و زمان، زۆر به‌ئاسانی وه‌كو دوو توخمی جیاله‌یه‌ك ده‌بینرێنه‌وه‌و (به‌زمانێكی زۆر ساده‌ و ئاسایی) وه‌ك نه‌وت و ئاو تێكه‌ڵ نابن. ئه‌مه‌ش خاڵێكی دیكه‌یه‌ له‌سه‌ر شیعره‌كه‌ی حه‌یات خان.

(7)

رێڕه‌وی ئه‌م شیعره‌ به‌ته‌واوی له‌سه‌ر راسته‌ هێڵێك ده‌ڕوات و هیچ به‌رزی و نزمییه‌ك له‌شێوه‌ی ده‌ربڕینیدا به‌دی ناكرێت. ئارام و به‌بێ هیچ جووڵه‌یه‌كی نائاسایی (مه‌به‌ست ھهه‌یه‌جان و ریتمی ده‌ربڕینه‌ به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌توانایی زمان، ‌جۆری داڕشتنی رسته‌و ده‌رچوون له‌بازنه‌ی په‌یام و هه‌واڵ گه‌یاندن) كه‌بتوانێت خوێنه‌ر رابچڵه‌كێنێت، وه‌كو گێڕانه‌وه‌ی چیروكێك كه‌ به‌رده‌وام به‌ڕسته‌ی هه‌واڵ دایده‌گرێت و په‌یامی پێ ده‌دات ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ مانا خێرا له‌ڕووبه‌رو توێژی زۆر ناسكی رسته‌كاندا به‌دیبكرێت و پێویست نه‌بێت خوێنه‌رو ره‌خنه‌گر بیری بۆ چڕبكاته‌وه‌و بۆ مانای شاراوه‌ بگه‌ڕێت. چونكه‌ مانایه‌كی شاراوه‌ له‌دێڕه‌كاندا بوونی نییه‌.

عه‌لی باباچاهی ده‌ڵێت: «شیعری سه‌ركه‌وتوو پێش ئه‌وه‌ی بێته‌دی به‌دوای ئه‌و چامه‌و ستران و سروودانه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌وتراون و نه‌نووسراون و وه‌ك تارمایی له‌ده‌روونی ئێمه‌دا ده‌گرین. بۆ ئه‌و زمانه‌ ده‌گه‌ڕێت كه‌ ده‌یه‌وێ بێچم بدات به‌و تارماییه‌ سه‌رگه‌ردان و ئاوارانه‌ی ده‌روونمان. ئه‌و شیعره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌زموونه‌كانی پێش خۆی به‌هه‌ندده‌گرێت، هه‌موو سنوورێكی باو تێكده‌دات و مه‌رج و شه‌رت له‌هیچ شتێكدا قه‌بووڵ ناكات هه‌ڵده‌زنێت به‌داب و رێسا باوه‌كانداو لێیانه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت.

له‌كۆتاییدا ته‌نیا ئاماژه‌ به‌بابه‌تێك ده‌كه‌م، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: زیاتر له‌سه‌ر شێوه‌ی داڕشتنی شیعره‌كه‌و زمانی شیعره‌كه‌م نووسی و كه‌متر چوومه‌ ناو بابه‌ت و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌. ئه‌وه‌ش كه‌ باسه‌كه‌ زیاتر له‌ڕاده‌ی پێویست درێژ بووه‌وه‌ ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌م شیعره‌ له‌فێستیڤاڵی گه‌لاوێژدا خه‌ڵاتی یه‌كه‌می برده‌وه‌و مه‌به‌ست ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ لێژنه‌ی زانستی وه‌ك لیژنه‌یه‌كی خاوه‌ن به‌ڵێن و بێ لایه‌ن باش وابوو پێوه‌ری شیعرییان له‌به‌رچاو بگرتایه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌یان.

سه‌رچاوه‌كان:

1-گزاره‌های منفرد-جلد اول- علی بابا چاهی-نشر نارنج 1377 تهران

2 فرهنگ اصلاحات نقد ادبی- بهرام مقدادی- فكر روز تهران 1378

3-ساختارو تاویل متن – بابك احمدی-انتشارات مروارید تهران-چاپ اول 1375

4-گلا در مس-رضا براهنی –چاپ سوم–نشر زمان – تهران1358

5-زبان شناسی شعر-مهران مهاجر، محمد نبوی – نشر مركز-تهران 1378

6-نظریه‌ ادبی-تری ایگلتون- نشر مركز- تهران 1368

7-ساڵنامه‌ی تایبه‌تی شانزه‌هه‌مین فێستیڤاڵی گه‌لاوێژ(3)- سلێمانی 2012